[Advaita-l] नामरूपातीतसत्तानिरूपणम्

[Venkatesh Murthy]

अद्वैतवेदान्तमतानुसारं व्यवहारिकजगति प्रवर्तमानास्वपि सर्वासु प्रतीतिषु
किञ्चिदेकं नित्यं सर्वप्रतीतिसाधारणं तत्त्वमस्ति। यथा—“अयं घटः” इति प्रतीतौ
“अयमस्ति” इत्यंशो नित्यः; स एव तस्याः प्रतीतेरधिष्ठानभूतां सत्तां सूचयति।
“घटः” इत्यंशस्तु मिथ्याकल्पितः। वस्तुतः तदेव नित्यं सत्तारूपं तत्त्वं
प्रतीयते; तु अविद्यावशात् घटत्वेनावगम्यते। पुनः “अयं पटः” इति प्रतीतावपि
“अयमस्ति” इत्येव नित्यः समानोऽंशः, “पटः” इत्यंशस्तु मिथ्यैव। एवं “अयं घटः”
इति प्रतीतेः “अयं पटः” इति प्रतीतेश्च मध्ये यदेकं समानं नित्यं निर्विकारं च
तिष्ठति, तदेव “अयमस्ति” इत्यंशः।

अत्र ज्ञाता ज्ञेयवस्तुनि घटः, पटः इत्यादीनि नामानि कल्पयति। अपरः
प्रतीतिविशेषो वस्तुनः कञ्चिद्गुणं वा विशेषणं वा विधत्ते। यथा—“अयं नीलो घटः”
इति प्रतीतौ अपि “अयमस्ति” इत्यंश एव नित्यः समानो निर्विकारश्च; “नीलो घटः”
इत्यंशस्तु मिथ्याकल्पितः। अत एव परमार्थसत्ताया निषेधो न शुद्धसत्तायाः,
किन्तु नीलत्वस्य घटत्वस्य च। “अयमस्ति” इत्यनेन यत् शुद्धं सत् प्रतिपाद्यते,
तस्य परमार्थसत्ता न कदापि निषिध्यते।

एवं सर्वासां प्रतीतीनां विषये सामान्यतोऽयं नियमः—यावत् सर्वाणि वस्तूनि
शुद्धसत्तारूपेण गृह्यन्ते, तावत् तानि सत्यानि; यदा तु तानि नामरूपाभ्यां
विशिष्यन्ते, तदैव मिथ्यात्वव्यवहारः प्रवर्तते। अतः शुद्धैव सत्ता
सर्वप्रतीतीनां समानः, अविकारः, नित्यश्चांशः।



-- 
Regards

-Venkatesh