[Advaita-l] Importance of ekAdashi vrata (upavAsa) in smartha sampradaya

[Murali Krishna Mudigonda]

Dear All,


Below is my paper on Ekadasivrata ...


  एकादशीनिर्णयः, व्रतविधानं च

  अस्मिन् विषये प्रबन्धः



  प्रस्तावना

एकादशीव्रतं हिन्दूधर्मे अतीव महत्त्वपूर्णं व्रतमस्ति। इदं व्रतं भगवतः
श्रीविष्णोः प्रीत्यर्थं विधीयते। धर्मसिन्धुग्रन्थे एकादश्याः निर्णयः,
व्रतविधानं, नियमाः, प्रायश्चित्तानि च सविस्तरं निरूपितानि सन्ति। अत्र
प्रबन्धे तेषां विषयाणां सरलसंस्कृतेन सारांशः प्रस्तूयते।



  १. एकादशीनिर्णयः

१.१.   एकादश्याः स्वरूपम्

- एकादशीव्रतं द्विविधम् – भोजननिषेधपरिपालनात्मकम्, व्रतात्मकं च।

- गृहस्थादीनां कृष्णपक्षेऽप्येकादश्यां व्रताधिकारः अस्ति।

- किन्तु सापत्यगृहस्थैः कृष्णपक्षे व्रतात्मकः उपवासः न कार्यः। तैः
समन्त्रकं व्रतसंकल्पं कृत्वा यथाशक्ति नियमयुतं भोजनवर्जनमेव कर्तव्यम्।

- विष्णुसायुज्यकामैः, ऐश्वर्यकामैः, पुत्रकामैश्च वैष्णवैः
पक्षद्वयेऽप्येतद्व्रतं कर्तव्यम्।



१.२.   विशिष्टाः एकादश्यः

- शयनी, बोधिनी, परिवर्तिनी, कृष्णैकादशीषु सर्वेषां
सापत्यगृहस्थादीनामप्यधिकारः अस्ति।

- वैष्णवगृहिणां कृते कृष्णैकादश्यपि नित्योपोष्या।

- एतद्व्रतं शैर्ववैष्णवसौरादीनां सर्वेषां नित्यम्। अकरणे
प्रत्यवायश्रवणात्, संपत्त्यादिफलभावनाच्च
काम्यं च भवति।



  २. एकादशीव्रताधिकारः

२.१.   अधिकारिणः

- अष्टमवर्षादूर्ध्वमशीतिवर्षपर्यन्तं एकादशीव्रताधिकारः।

- शक्तस्य तु अशीतेरूर्ध्वमप्यधिकारः।

- सभर्तृकाणां स्त्रीणां भर्त्रनुज्ञां विना व्रताचरणे व्रतवैफल्यं,
भर्तुरायुःक्षयः, नरकश्च भवति।



२.२.   अशक्तानां विधिः

- अशक्तानां कृते नक्तं, हविष्यान्नं, फलं, तिलाः, क्षीरं, अम्बु, अज्यं,
पञ्चगव्यं
वा सेवनं विधीयते।

- शक्तितारतम्येन एकपक्षाश्रयणं किन्तु एकादशीत्यागः न कर्तव्यः।

- प्रमादादिना एकादश्यामुपवासाद्यकरणे द्वादश्यामपि व्रतं कर्तव्यम्।

- द्वादश्यामप्यकरणे यवमध्यचान्द्रायणं प्रायश्चित्तम्।

- नास्तिक्यादकरणे पिपीलिकामध्यचान्द्रायणं प्रायश्चित्तम्।

- अशक्तपतिपुत्राद्युद्देशेन स्त्रीपुत्रभगिनीभ्रात्रादिभिरेकादशीव्रताचरणे
ऋतुशतजं पुण्यं लभ्यते।



  ३. एकादशीव्रतदिननिर्णयः

३.१.   व्रताधिकारिणः

- व्रताधिकारिणः द्विविधाः – वैष्णवाः, स्मार्ताश्च।

- येषां वैष्णवी दीक्षा अस्ति ते वैष्णवाः, इतरे स्मार्ताः।

- स्वपारम्पर्यप्रसिद्धमेव वैष्णवत्वं स्मार्तत्वं च वृद्धा मन्यन्ते।



३.२.   वेधभेदाः

- वेधोऽपि द्विविधः – अरुणोदये दशमीवेधः, सूर्योदये दशमीवेधश्च।

- सूर्योदयात्प्राक् चतुर्घटिकात्मकः अरुणोदयः।

- षट्पञ्चाशद्धटिकानन्तरं कलामात्रदशमीप्रवेशे अरुणोदयवेधो वैष्णवविषयः।

- षष्टिघटिकात्मकसूर्योदयोत्तरं पलादिमात्रदशमीसत्त्वे सूर्योदयवेधः
स्मार्तविषयः।



३.३.   एकादश्याः भेदाः

- एकादशी चतुर्विधा –

    १. एकादशीमात्राधिक्यवती

    २. द्वादशीमात्राधिक्यवती

    ३. उभयाधिक्यवती

    ४. अनुभयाधिक्यवती

- अत्राधिक्यं सूर्योदयोत्तरसत्त्वम्।



३.४.   वैष्णवनिर्णयः

- वैष्णवानां कृते अरुणोदयवेधवती एकादशी विद्धा, तां त्यक्त्वा
द्वादश्यामेवोपवासः कर्तव्यः।

- अरुणोदयवेधरहिता एकादशी शुद्धा, तस्यामेकादश्यामेवोपवासः।



३.५.   स्मार्तनिर्णयः

- स्मार्तानां कृते सूर्योदयवेधवती एकादशी विद्धा, तद्रहिता शुद्धा।

- स्मार्तैः प्रायः शुद्धायामेकादश्यामुपवासः कर्तव्यः।

- विद्धायां तु द्वादश्यामुपवासः।

- केचित्तु विष्णुप्रीतिकामैः स्मार्तैरुपवासद्वयं कर्तव्यमिति वदन्ति।

- परन्तु हेमादिमतेन सर्वैः परा द्वादश्यामेवोपवासः कर्तव्यः।



  ४. व्रतप्रयोगः

४.१.   दशमीदिने कार्याणि

- उपवासात्पूर्वदिने प्रातः कृतनित्यक्रियः "दशमीदिनमारभ्य करिष्येहं व्रतं
तव। त्रिदिनं देवदेवेश निर्विघ्नं कुरु केशव" इति संकल्प्य मध्याह्न एकभक्तं
कर्तव्यम्।

- तत्र कांस्यमांसमसुरदिवास्वापातिभोजनादीनि वर्जयित्वा एकभक्तं भुक्त्वा
काष्ठेन दन्तधावनं कर्तव्यम्।

- निशि भूशयने शयनं कर्तव्यम्।



४.२.   एकादशीदिने कार्याणि

- प्रातः पर्णादिना दन्तधावनं किन्तु काष्ठेन न।

- स्नानादिनित्यक्रियानन्तरं पवित्रपाणिरुदङ्मुखः वारिपूर्णं ताम्रपात्रं आदाय
"एकादश्यां निराहारो भूत्वाहमपरेऽहनि। भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे
भवाच्युत" इति संकल्पं कर्तव्यम्।

- अशक्तस्य जलाहारः, क्षीरभक्षणं, फलाहारः, नक्तभोजनं वा कर्तव्यम्।

- शैवानां रुद्रगायत्र्या, सौराणां नित्यगायत्र्या संकल्पः कर्तव्यः।

- संकल्पोत्तरमष्टाक्षरमन्त्रेण त्रिरभिमन्त्रितं जलं पीत्वा
स्तोत्रगीतवाद्यदण्डवत्प्रणिपातादिभिः भगवन्तं संपूज्य रात्रौ जागरणं
कर्तव्यम्।



४.३.   एकादश्यां नियमाः

- पाखण्डिसंभाषणस्पर्शदर्शनवर्जनं, ब्रह्मचर्यं, सत्यभाषणं, दिवास्वापवर्जनादयः
नियमाः पालनीयाः।

- पाखण्डिदर्शने सूर्यदर्शनं, स्नानं, अच्युतचिन्तनं च प्रायश्चित्तम्।

- उपवासकाले स्वभक्ष्यस्य फलादेः पितृब्राह्मणपात्रेषु परिवेषणपूर्वकं
तच्छेषभक्षणं कर्तव्यम्।



  ५. काम्योपवासादौ सूतकादिप्राप्तौ

- काम्योपवासे सूतकप्राप्तौ शारीरनियमात्स्वयं कृत्वा मृतकान्ते
पूजादानब्राह्मणभोजनादिकं कर्तव्यम्।

- नित्योपवासे सूतकप्राप्तौ स्नात्वा हरिं प्रणम्य निराहारादिकं स्वयं कृत्वा
पूजादिकं ब्राह्मणद्वारा कर्तव्यम्।

- दानादेर्लोपो नास्ति।

- रजस्वलादिदोषेष्वप्येवम्।



  ६. व्रतनियमभंगे प्रायश्चित्तम्

- दशम्यादिषूक्तानां नियमानां भंगे नारायणाष्टाक्षरमन्त्रजपमष्टोत्तरशतसंख्यया
कर्तव्यम्।

- अल्पदोषे नामशतत्रयजपः कर्तव्यः।

- रजस्वलाचाण्डालरजकसूतिकादिशब्दश्रवणे अष्टोत्तरसहस्रगायत्रीजपः कर्तव्यः।

- ततो नैवेद्यतुलसीमिश्रितान्नेन पारणं कर्तव्यम्।

- आमलकीफलस्य पारणायां भक्षणे असंभाष्यभाषणादिदोषनाशः भवति।

- द्वादश्युल्लंघने महादोषात् द्वादशीमध्य एव पारणं कर्तव्यम्।

- अतिसंकटे आदित्यप्रदोषादिव्रते तीर्थजलेन पारणं कर्तव्यम्।

- द्वादशीभूयस्त्वे द्वादशीप्रथमपादं हरिवासरसंज्ञकं लक्ष्य पारणं कर्तव्यम्।



  ७. पारणाकालः

- कलामात्राया अपि द्वादश्या अभावे त्रयोदश्यां पारणम्।

- द्वादश्यां मध्याह्नोत्तरसत्त्वे प्रातर्मुहूर्तत्रयमध्य एव पारणं
कर्तव्यम्।

- वडूनां कर्मकालानां बाधापत्तेरपराह्न एव पारणमिति केचित्।



  ८. श्रवणद्वादशी

- द्वादश्यां सर्वमासेषु युक्तायां कृष्णायां वा श्रवणयोगे शक्तेन
एकादशीद्वादश्योर्द्वयोरप्युपवासः कर्तव्यः।

- अशक्तेन एकादश्यां फलाहाराद्यनुकल्पं कृत्वा श्रवणद्वादश्यामुपवासः
कर्तव्यः।

- विष्णुशृङ्खलयोगसत्त्वे एकादश्यामेव श्रवणद्वादशीमयुक्तमप्युपवासं कृत्वा
द्वादश्यां पारणं कर्तव्यम्।

- द्वादश्याः श्रवणतो न्यूनत्वे श्रवणयुक्तायामपि द्वादश्यामेव पारणं
कर्तव्यम्।



  ९. द्वादश्यां नियमाः

- "दिवा निद्रा परान्नं च पुनर्भोजनमैथुनम्। क्षौद्रं कांस्यामिषं तैलं
द्वादश्यामष्ट वर्जयेत्" इति।

- द्यूतक्रोधचणककोद्रवमाषतिलपिष्टमसुरनेत्राञ्जनमिथ्याभाषणलोभायासप्रवासभारवाहनाध्ययनताम्बूलादीनि
वर्जयेत्।

- एते नियमाः काम्यव्रते आवश्यकाः।

- नित्यव्रते तु शक्तिमान् पुमान् नियमं कुर्यात्, अशक्तः अहोरात्रं
भुजिवर्जितः निगृहीतेन्द्रियः श्रद्धासहायो विष्णुतत्परः सन् उपोष्यैकादशीं
पापान्मुच्यते।



  उपसंहारः

एवं धर्मसिन्धुग्रन्थानुसारेण एकादशीनिर्णयः, व्रतविधानं, नियमाः, प्रायश्चित्तानि
च सविस्तरं निरूपितानि। एतद्व्रतं भक्त्या विधिना चानुष्ठितं चेत् भक्तानां
विष्णुसायुज्यं श्रियं च प्राप्नुवन्ति। अतः सर्वैः भक्तिपूर्वकमेतद्व्रतं
सम्यगाचरणीयम्।



  ॥ इति शुभम् ॥


On Tue, Jan 6, 2026 at 6:52 PM Raghav Kumar Dwivedula via Advaita-l <
advaita-l at lists.advaita-vedanta.org> wrote:

> Namaste Subbu ji
>
> But dwadasa pārane in mathas is always welcome if it’s there!!. 😊
>
> As they say the way to a man’s heart is through the stomach.
>
> ISKCON people would come to our hostels and offer delicious  “Krishna
> prasāda” even to skeptical students and the logic preferred was “eating
> prasāda purifies the mind”!!    It helps…. :)
>
> Om
>
> Raghav
>
>
>
> On Tue, 6 Jan 2026 at 12:24 PM, V Subrahmanian via Advaita-l <
> advaita-l at lists.advaita-vedanta.org> wrote:
>
> > On Tue, Jan 6, 2026 at 8:56 AM Sathya Hadadi via Advaita-l <
> > advaita-l at lists.advaita-vedanta.org> wrote:
> >
> > > Namaskara,
> > >
> > > 1. Please help me to understand the importance of ekAdashi vrata
> > (upavAsa)
> > > in smartha sampradaya. Any reference to text will be appreciated.
> > > 2. Why none of the sankara matt offers dvadashi paarane (lunch at matt
> to
> > > break ekAdashi upavasa)?
> > >
> >
> > In the Smarta tradition Ekadasi is not strictly imposed.  It is a
> voluntary
> > observation. Acharyas give advisory and extoll the benefit of the vrata
> at
> > the same time leaving the practice to the choice of the practitioner. The
> > ythāashakti nyāya is what is advocated: Nirjala ekadasi is the highest,
> > those who can't do that can do with fruit and milk or some dish not made
> of
> > rice to the extent possible. Hence, the dvādaśi paraṇe is not any affair
> in
> > Smarta sampradaya.
> >
> > warm regards
> > subbu
> >
> > >
> > > Thanks,
> > > Sathya
> > > _______________________________________________
> > > Archives: https://lists.advaita-vedanta.org/archives/advaita-l/
> > >
> > > To unsubscribe or change your options:
> > > https://lists.advaita-vedanta.org/cgi-bin/listinfo/advaita-l
> > >
> > > For assistance, contact:
> > > listmaster at advaita-vedanta.org
> > >
> > _______________________________________________
> > Archives: https://lists.advaita-vedanta.org/archives/advaita-l/
> >
> > To unsubscribe or change your options:
> > https://lists.advaita-vedanta.org/cgi-bin/listinfo/advaita-l
> >
> > For assistance, contact:
> > listmaster at advaita-vedanta.org
> >
> _______________________________________________
> Archives: https://lists.advaita-vedanta.org/archives/advaita-l/
>
> To unsubscribe or change your options:
> https://lists.advaita-vedanta.org/cgi-bin/listinfo/advaita-l
>
> For assistance, contact:
> listmaster at advaita-vedanta.org
>